Ցանկացած մարդու հարցրեք Հայաստանում աշխատանքային պայմանների մասին, և ձեզ կասեն, որ իրենց իրավունքները չեն պաշտպանվում, նույնիսկ եթե իրենք տեղյակ են դրանց մասին։ Անշուշտ, աշխատանքային իրավունքները նվազագույն պաշտպանված իրավունքներն են երկրում: Ամեն տարի միջազգային զեկույցներն ահազանգում են արդյունավետ աշխատանքային չափանիշների ներդրման պակասի մասին թե՛ հանրային, թե՛ մասնավոր սեկտորներում: Աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության նման անտեսման պատճառներից մեկը երկրում գործազրկության բարձր մակարդակն է: Մյուս պատճառների թվում են աշխատանքի տեսչության ոչ համապատասխան կառավարումը, անկախ արհմիությունների բացակայությունը և գերծանրաբեռնված վարչական դատարանները, որոնք ի զորու չեն անմիջապես անդրադառնալ ստացված դիմումներին:

Հայաստանում քաղաքական վերջին փոփոխությունների լույսի ներքո ակնկալիքը մեծ է, որ արմատախիլ կարվեն այն բացթողումները, որոնցով հասարակությունը վարակված է եղել վերջին տասնամյակներին: Աշխատավայրում իրավունքների պաշտպանության բացակայությունը մեկն է բազում թերություններից, որոնցից են նաև կոռուպցիան, դատական համակարգի կողմնակալությունը և սպասվող միջոցառումների անհամաչափությունը: Այս ոլորտում որևէ խոշոր փոփոխություն կամ բարեփոխում չի իրականացվել, և ոչ մի նշան չկա, որ գործն ընթացքի մեջ է: Ժամանակ առ ժամանակ նոր հոդվածներ են հրապարակվում կառավարության ծրագրերի մասին՝ ստեղծելու Աշխատանքի պետական տեսչական նոր գործակալություն, կամ ընդլայնելու գոյություն ունեցողի գործառույթները, որը դեռևս 2013 թվականին միավորվել է Առողջության տեսչության հետ: Սակայն անկախ տեսչական մարմնի բացակայությունը, ինչպես նաև աշխատանքային իրավունքների շարունակական ոտնահարումն ապագա փոփոխությունների հույս չի ներշնչում:

Երբ առողջության և աշխատանքի տեսչական մարմինները միավորվեցին, քննադատության ալիք բարձրացավ. այս միավորումը ոչ մի կերպ չէր բացատրվել, գործակալության աշխատակիցները չէին մասնակցել բարեփոխման շուրջ քննարկումներին: Ըստ որոշ փորձագետների՝ հապճեպ ընդունված այս որոշման հիմքում Համաշխարհային բանկի դիրքորոշումն էր, որը Հայաստանի կառավարությանը պարտադրել էր իրականացնել միավորումը՝ բիզնեսի համար ավելի նպաստավոր մթնոլորտ ստեղծելու նպատակով: Մինչդեռ այն հանգեցրեց Աշխատանքի գործակալության գործառույթների նեղացմանը՝ սահմանափակելով դրանք առավելապես մասնագիտական առողջության և անվտանգության խնդիրներով: Արդյունքում տեսուչների և տեսչական ստուգումների քանակը զգալիորեն նվազեց:

Ամեն դեպքում, ներդրողների շահերը դեռևս կառավարության ուշադրության կենտրոնում են, նույնիսկ հեղափոխությունից հետո, և հետաքրքիր է դիտարկել վերջին երկու զարգացումները՝ աշխատանքային իրավունքների ոլորտում:

2018 թվականի հունիսին Աշխատանքային օրենսգրքի լրացումները հանվեցին կառավարության նիստի օրակարգից: Նախագիծն առաջարկվել էր նախորդ կառավարության կողմից՝ բիզնեսի վարչական բեռը թեթևացնելու նպատակով: Լրացումների իրարամերժ կետերից մեկն այն էր, որ առաջարկվում էր վերացնել մի շարք կարգավորումներ, որոնք վերաբերում էին արտաժամյա աշխատանքին և դրա համապատասխան փոխհատուցմանը: Ըստ նախագծի՝ այս և մի շարք այլ կետեր պետք է որոշվեն գործատուի և աշխատակցի միջև բանակցությունների հիման վրա՝ անհատական սցենարով: Սակայն քննադատությունը մեծ էր՝ նկատի առնելով արտոնյալ կարգավիճակը, որ գործատուները վայելում են Հայաստանում. աշխատողները, որոնցից շատերը լիարժեք տեղյակ չեն իրենց իրավունքները պաշտպանող օրենքներից, ի վիճակի չեն լինի անհամաձայնություն հայտնել այն ամենին, ինչ առաջարկվում է իրենց, նույնիսկ եթե հավանականություն կա, որ նրանց իրավունքները կոտնահարվեն:

Նախագծի մյուս առաջարկներից էին հատկապես բարդ և վտանգավոր աշխատանքների ցանկի վերացումը, որի դիմաց պահանջվում է հավելյալ փոխհատուցում կամ արձակուրդ: Առաջարկված փոփոխությունների վերաբերյալ իրավաբանների և քաղաքացիական հասարակության բազմաթիվ քննարկումներից, քննադատությունից, հոդվածներից ու հարցազրույցներից հետո Աշխատանքային օրենսդրության լրացումներն ի վերջո դուրս մնացին կառավարության նիստի օրակարգից:

Հաջորդ հետաքրքիր զարգացումը 2018 թվականի հուլիսին Բարգավաճ Հայաստան կուսակցության առաջարկած լրացումներն էին Արհմիությունների մասին օրենքում: Առաջարկվում էր հիմնավորապես փոխել, թե Հայաստանում ինչպես պիտի ձևավորվեն արհմիությունները: Ըստ այս առաջարկի՝ տարբեր սեկտորների աշխատողները կկարողանան միավորել և ձևավորել միություններ: Սակայն սա ամբողջությամբ հակադրվում էր արհմիությունների էությանը, որի նպատակն է հնարավորություն տալ, որ աշխատանքի նմանատիպ ոլորտներից մասնագետներն ու աշխատողները միավորվեն. ուսուցիչներն ունեն իրենց միությունները, ՏՏ մասնագետները՝ իրենցը և այլն:

Հայաստանի պետական ծառայության աշխատակիցների միությունն օգոստոսին հրապարակեց հաղորդագրություն, որում պնդում էր, որ թեև նախագծի հեղինակները ենթադրում են, որ արհմիություններ ձևավորելու այս նոր եղանակը կհանգեցնի միությունների միջև էլ ավելի մեծ մրցակցության, և հետևաբար, ավելի լավ պաշտպանության, սակայն արհմիությունները հիմնված են ոչ թե մրցակցության, այլ միասնության և համերաշխության վրա, իսկ նրանց կառուցվածքի ցանկացած փոփոխություն էլ ավելի կթուլացնի դրանք: Ի լրումն դրա, Միությունը մտահոգություն էր հայտնում, որ այս առաջարկը կսպասարկի միայն Հայաստանի խոշոր կապիտալիստների շահերը. ազդեցիկ մարդիկ, որոնք ունեն բազմաթիվ բիզնեսներ արդյունաբերության տարբեր ոլորտներում, կկարողանան կազմակերպել իրենց աշխատակիցներին և հնարավորություն կունենան իրագործել զանազան նպատակներ, այդ թվում և քաղաքական ճնշումներ, ինչպիսիք են, օրինակ, ահաբեկումն ու ընտրությունների ընթացքում քվեներ ապահովելը:

Հետաքրքիր է, որ 2018 թվականի նոյեմբերին արհեստակցական միությունների օրինագիծը երկրորդ ընթերցմամբ չընդունվեց խորհրդարանում: Բանն այն է, որ օրինագիծը ոչ թե տապալվեց, այլ Հանրապետական կուսակցությունը բոյկոտեց խորհրդարանական նստաշրջանը և ընդհանրապես չքվեարկեց: «Ելք» դաշինքը քվեարկեց լրացումների օգտին՝ չնայած այն փաստին, որ Պետական ծառայության աշխատակիցների միությունն իր հաղորդագրության մեջ նշել էր, որ օրենքի նախագիծը կարող է վնասել արդար ընտրական գործընթացներին: Սա հակասական դիրքորոշում է քաղաքական ուժի համար, որն առաջնորդում էր հեղափոխությունը և 2018 թվականի դեկտեմբերին հաղթեց խորհրդարանական ընտրություններում: Սա գուցե նշան է, որ այս ուժը հստակ դիրքորոշում չունի խնդրի վերաբերյալ, իսկ ամենավատ սցենարով՝ աշխատանքային իրավունքներն առաջնային չեն «Ելք»-ի համար:

Հետևաբար, քաղաքացիական հասարակությունը դեռ շատ գործ ունի անելու, և հեղափոխության հաջողությունը մեծապես կախված է լինելու նրանից, թե արդյոք այն կշարունակի ճնշում գործադրել կառավարության վրա: Մի այդպիսի նախաձեռնություն՝ Աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության քաղաքացիական նախաձեռնությունը դեռևս 2018 թվականի մայիսին պատրաստել էր առաջարկների ցանկ, որում թվարկվում էին ոլորտի հրատապ խնդիրները: Խումբն ունի սոցիալական մեդիա-հարթակ, որտեղ մարդիկ կարող են տեղեկատվություն տեղադրել աշխատանքային խնդիրների վերաբերյալ, ինչպես նաև խորհուրդ հարցնել սեփական աշխատանքային իրավունքների մասին: Խմբի առաջարկները, որոնք ներկայացվեցին նոր կառավարությանը, հիմնված էին ոչ միայն քաղաքացիական հասարակության բարձրացրած հիմնախնդիրների, այլև խորհրդատվական պահանջների վրա, որ նրանք ստացել էին վերջին մի քանի տարիներին: Հիմնվելով պահանջների տարբեր տեսակների վրա՝ խումբը հաստատել է, որ սպասարկման ոլորտն ամենախոցելին է աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից: Այս սեկտորում հաճախ հանդիպում են չարաշահումներ, երբ խոսքը վերաբերում է ընդմիջումներին, չվճարվող արտաժամյա աշխատանքին, մի քանի առաջադրանքի հանձնարարմանը միայն մեկ մարդու և այլն:

Ինչ վերաբերում է Հայաստանում աշխատանքային իրավունքների չարաշահումներին, ապա փորձագետներն առանձնացնում են հետևյալ ամենատարածված չարաշահումները. աշխատանք առանց պայմանագրերի՝ հիմնված (գործի բնույթի և աշխատավարձի վերաբերյալ) բանավոր համաձայնությունների վրա, պայմանագրեր, որոնցում նշված է ցածր աշխատավարձ՝ ավելի բարձր հարկերից խուսափելու համար, ժամանակավոր պայմանագրեր՝ առանց ժամանակավոր բնույթի պատճառաբանման, նշումներ փորձաշրջանի մասին բոլոր պայմանագրերում՝ չնայած նրան, որ օրենքը սահմանում է դեպքեր, երբ դրա կարիքը չկա, և ամենատարածված խախտումներից մեկը՝ չվճարվող արտաժամյա աշխատանք:

Զեկույցում տեղ են գտել նաև այլ խախտումներ, հատկապես խտրականության վերաբերյալ: Թափուր աշխատատեղերի մասին հայտարարությունները, որոնցում նշված է «բարետես արտաքինով կանայք» արտահայտությունը կամ 18-ից 30 տարիքային սահմանափակումը, տարածված են, և պետության կողմից քայլեր չեն ձեռնարկվել այս պրակտիկան վերացնելու համար: ԼԳԲՏ համայնքի ներկայացուցիչները, հաշմանդամություն ունեցողները և կրոնական փոքրամասնությունները, ըստ զեկույցի, աշխատանք փնտրելիս բախվում են լրացուցիչ սահմանափակումների: Ավելին, տղամարդկանց և կանանց աշխատավարձերի տարբերությունը տնտեսության բոլոր ոլորտներում մոտ 36 տոկոս է, աշխարհում՝ 23 տոկոս: Արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում անվտանգության պայմանները բարվոք չեն. նախորդ մի քանի տարիներին աշխատավայրերում մի շարք դժբախտ պատահարներ են գրանցվել, առաջատարը հանքարդյունաբերության ոլորտն է: Մասնավոր սեկտորում աշխատողներն իրենց իրավունքներն իրացնելիս բախվում են ավելի լուրջ սահմանափակումների, հատկապես երբ հարցը վերաբերում է վճարվող արձակուրդին կամ արտաժամյա աշխատանքին՝ առանց լրացուցիչ փոխհատուցման: Ոչ պետական սեկտորում աշխատանքն ու այս ոլորտում կառավարության պաշտպանության լիակատար բացակայությունը մեծացնում է չարաշահումների հնարավորությունը:

Վերջին միտումը Հնդկաստանից աշխատանքային ներգաղթյալների թվի ավելացումն էր, գերազանցապես մուտքի վիզայի ազատականացման շնորհիվ, որն ուժի մեջ մտավ 2017 թվականի վերջին: Այժմ արդեն սովորական երևույթ է տեսնել ոչ միայն Հնդկաստանից ուսանողների, այլև շինհրապարակներում, ավտոլվացման կայաններում և այլուր աշխատող հնդիկների: Սա, ցավոք, հանգեցրել է սոցիալական մեդիայի տարբեր հարթակներում խտրական մեկնաբանությունների, որոնցից պարզ է դառնում, որ մարդիկ վախենում են ժողովրդագրական մարտահրավերներից կամ աշխատաշուկայում մրցունակության կորստից: Ոչ բավարար աշխատանքային պայմանները, ավելի երկար աշխատաժամերը, նույնիսկ 2018 թվականին արձանագրված թրաֆիքինգի դեպքը, երբ սրճարանատերը շահագործել էր աշխատակիցներին՝ թյուրիմացության մեջ գցելով բարձր աշխատավարձի խոստումներով և անձնագրերը բռնագրավելով, այս ամենը աշխատաշուկայում վերահսկողության պակասի նշան է: Այնուամենայնիվ, ավելի խոր ուսումնասիրություն է պետք՝ հասկանալու համար խնդիրների լրջությունը, որոնց կարող է բախվել յուրաքանչյուր ոք Հայաստանում՝ իր աշխատանքային իրավունքների խախտման առումով:

Այդուհանդերձ, թղթի վրա աշխատանքային օրենքները Հայաստանում համեմատաբար բավարար են: Հետևաբար, լուծումը պետական վերահսկողությունն է, առանց որի աշխատանքային օրենքների կիրառումն անարդյունավետ է: Կա առնվազն երկու առանցքային քայլ, որն անհրաժեշտ է, որպեսզի Հայաստանում բոլորը ճաշակեն հեղափոխության պտուղները. ստեղծել ավելի ուժեղ աշխատանքի տեսչական մարմին, որը կերաշխավորի պետական վերահսկողությունը մասնավոր և հանրային սեկտորներում, և ավելի անկախ արհմիություններ, որոնք կարող են ներկայացնել աշխատավորների իրավունքները, այդ թվում և դատարաններում: Առանց այս քայլերի հասարակական արդարությունը կմնա զուտ ձգտում, իսկ հեղափոխությունը՝ ոչ ավելին, քան հիշողություն մարդկանց մտքերում:


 

read in English  

Մարդու իրավունքներին առնչվող այլ նյութեր 

Ընտանեկան բռնություն․ անկատար օրենքն ու հասարակության կարծրատիպերը կանանց սպանությունների պատճառ են շարունակում մնալ

Ամուսնու կողմից ծեծի ենթարկվելու հետևանքով կնոջ մահվան հերթական բոթը Հայաստանում կրկին ստիպեց խոսել հայ հասարակության կողմից այդքան չսիրված ընտանեկան բռնության դեպքերի ու չհանգուցալուծվող խնդիրների մասին։

Քարոզչությունը և մարդու իրավունքների դիսկուրսը Հայաստանում

Թավշյա հեղափոխությունից հետո հայ հասարակությունն առերեսվել է հին արժեքները վերագնահատելու, նոր արժեքային համակարգ ու խմբային ինքնություն ստեղծելու մարտահրավերին, որն ազատ տարածություն է ստեղծում մանիպուլյացիաների ու քարոզչության համար։ Աննա Փամբուխչյանը քննարկում է արժեքներ ու գաղափարներ, որոնք հաճախ տարածվում են որպես կարծիք ձևավորող մեխանիզմներ։

Աթոռները կարգավիճակ չեն ճանաչում...

Կրթություն ստանալը մարդու անքակտելի իրավունքն է, որը, անկախ հանգամանքներից, չպետք է որևէ կերպ սահմանափակվի: Այնինչ, ազատությունից զրկված անձանց իրավունքների պաշտպանության ոլորտում առանձնակի կարևորվում է կրթության իրավունքի իրացումը։ Միևնույն ժամանակ, այս խնդիրը շարունակաբար դուրս է մղված քաղաքականությունների մշակման շրջանակից:

Ինչու «կանաչ» քաղաքականությունը կանաչ չէ բոլոր համար

Շրջակա միջավայրի պաշտպանությամբ զբաղվող խմբերի համար միջազգային համագործակցությունը հրամայական է դառնում ամբողջ աշխարհում։ Հայաստանի և Լիբանանի օրինակներով Սոֆյա Մանուկյանի ուսումնասիրությունը վեր է հանում խնդիրների իրական ծավալը խոշոր ներդրումների և հանքարդյունաբերության ու թափոնների վերամշակման ոլորտում։

Subscribe to our mailing list

 

 Portraits of Memory - Aram Manukyan  

 Portraits of Memory - Harutyun Marutyan 

Portraits of Memory: Gyumri

 

This year marks not only the 30th anniversary of the earthquake, but also the 30th anniversary of the start of the Karabakh Movement. Before the Velvet Revolution, EVN Report traveled to Gyumri to talk to the people there about their memories, concerns and dreams for the future. These are the voices of the participants of the 1988 Movement from Gyumri.

 

 

 

Introspective Armenia: Portraits of Memory

Dedicated to the 30th Anniversary of the Karabakh Movement

 

The 1988 Karabakh Movement brought about a period of intense and sweeping changes and the people of Armenia were leading the charge. 

 

 

Ինտրոսպեկտիվ Հայաստան. Հիշողության դիմանկարներ

Նվիրվում է Ղարաբաղյան շարժման 30-ամյակին

1988-ին սկասած Ղարաբաղյան Շարժումը ինտենսիվ և վիթխարի փոփոխությունների ժամանակաշրջան էր, որն առաջնորդում էր հայ ժողովուրդը: 

 

When we launched EVN Report on March 16, 2017 in Yerevan, our mission was to be the first reader-supported Armenian publication. But we had to prove to you, our reader, what we were made of. So, for the past year we have written extensively and critically about issues impacting our lives in Armenia and the Diaspora. Our goal was to elevate the conversation, to bring meaning and context to our own unique digital town square. We have also been a platform where the world can take a peek inside our complexities, hardships, accomplishments and victories. If you read something that meant something on EVN Report, then we are asking you to support us so that we maintain our independence and are accountable to you.

Please visit our Support Us page to learn more:https://www.evnreport.com/donate


All rights reserved by EVN Report
Developed by Gugas Team